Zrzut ekranu 2017-01-16 o 21.32.13

W styczniu 2016 roku opracowano założenia sławskiego budżetu obywatelskiego na 2017 r., a 19 maja 2016 r., uchwałą Rady Miejskiej, przyjęto zasady konsultacji społecznych nad budżetem obywatelskim oraz kwotę przeznaczoną dla projektów obywatelskich (tj. 400 tys. zł). W regulaminie Sławskiego Budżetu Obywatelskiego na 2017 r. określono zasady zgłaszania projektów, zasady głosowania oraz pełny harmonogram działań.

Fenomen masowej mobilizacji mieszkańców był prezentowany na konferencji naukowej zorganizowanej przez:

Wydział Humanistyczny AGH iOddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Socjologicznego
pt. (PRO)OBYWATELSKI SAMORZĄD: PRAKTYKI, TEORIE, WYZWANIA

Kraków, 8−9 grudnia 2016 r. (czw.−pt.)

Budżet Obywatelski w Sławie – prezentacja


Wybrany fragment artykułu naukowego:

Doświadczenia sławskie w budżecie obywatelskim sięgają początków samorządności w Polsce. Już w latach 90-tych istniała, niezapisana lecz utrwalona formuła finansowania poszczególnych sołectw tzw. środkami na rozwój. Były to środki, które w ramach rezerwy celowej (będącej do dyspozycji Burmistrza) mogły być przeznaczane na dowolne wydatki sołectwa, w zamian za ich zaangażowanie w organizację dożynek gminnych. Z tych środków sołectwa poprawiały swój wizerunek zewnętrzny, doposażały się w niezbędny sprzęt kuchenny w świetlicach wiejskich, modernizowały swoją infrastrukturę sportową i rekreacyjną.

Tak funkcjonujące finansowanie inicjatyw oddolnych, dzięki wprowadzeniu ustawy o funduszu sołeckim w 2009 r.1, zostały formalnie wprowadzone do praktyki budżetowej w gminie Sława od 2010 r. Wtedy to na mocy zapisów tej ustawy sformalizowano finansowanie zadań, których wnioskodawcami byli mieszkańcy sołectw. Sukces funduszu sołeckiego oraz upowszechnianie się w polskich samorządach inicjatyw związanych z budżetem obywatelskim, skłoniło władze samorządowe do rozmów nad modelem budżetu obywatelskiego dla gminy Sława. We wrześniu 2015 r. nastąpiła pierwsza dyskusja nad jego docelową formą. W propozycjach wymieniano formułę miejską budżetu obywatelskiego (tj. skoro fundusz sołecki finansuje obszary wiejskie, to budżet obywatelski powinien być dla miasta), formułę podzielonego funduszu obywatelskiego (tj. odrębna część funduszu obywatelskiego dla obszarów wiejskich i dla miasta), oraz formułę ogólną (tj. jeden fundusz obywatelski bez terytorialnego rozgraniczania). Formuła ogólna miała najwięcej zwolenników. W formule ogólnej zgodnie z przyjętym założeniem, oczekiwano uwypuklenie faktycznej mobilizacji lokalnej oraz promocję samoistnych liderów poszczególnych projektów.

W styczniu 2016 roku opracowano założenia sławskiego budżetu obywatelskiego na 2017 r., a 19 maja 2016 r., uchwałą Rady Miejskiej, przyjęto zasady konsultacji społecznych nad budżetem obywatelskim oraz kwotę przeznaczoną dla projektów obywatelskich (tj. 400 tys. zł). W regulaminie Sławskiego Budżetu Obywatelskiego2 na 2017 r. określono zasady zgłaszania projektów, zasady głosowania oraz pełny harmonogram działań. Zarządzenim Burmistrza Sławy powołano Komisję ds. weryfikacji zadań.

 

Od 13 czerwca do 12 lipca trwała kampania informacyjno-promocyjna SBO. W kampanii wykorzystano środki masowego przekazu (program w TV lokalnej, radio, biuletyn sławski), portale społecznościowe, tablice ogłoszeń oraz spotkania bezpośrednie z mieszkańcami. Efektem tak zorganizowanej kampanii było duże zainteresowanie liderów lokalnych składaniem wniosków, których w okresie od 15 lipca do 31 sierpnia wpłynęło 38. Pierwszy wniosek wpłynął 19 lipca, natomiast w ostatnich dniach składania wniosków tj. między 29 a 31 sierpnia, wpłynęło łącznie 17 wniosków.

Zakres przedmiotowy złożonych wniosków był zróżnicowany: od wniosków rekreacyjnych (tj. place spotkań, siłownie napowietrzne, place zabaw) 16 projektów, poprzez wnioski infrastrukturalne (tj. budowa dróg i chodników, oświetlenie) 8 projektów, a skończywszy na wyposażeniu (tj. wyposażenie świetlic wiejskich, remiz strażackich OSP czy boiska sportowego) 11 projektów rys. 2.

W założeniach SBO była określona górna granica dla pojedynczego wniosku (100 tys. zł). Zróżnicowanie wartościowe wniosków było od 6 tys. do 99 847,06 zł. Wniosków poniżej kwoty 25 tys. było 7, w kwotach pomiędzy 25 tys. zł a 75 tys. zł było 15, a wniosków powyżej 75 tys. było 16. Łączna wartość złożonych wniosków wyniosła ponad 2 mln zł. Spośród wszystkich wniosków najwięcej dotyczyło projektów realizowanych w mieście Sława – 8 wniosków. Obszary wiejskie (21 sołectw) raczej składały pojedyncze projekty z wyjątkiem 4 sołectw, które miały po 2 i 3 wnioski.

Ocenę formalną złożonych wniosków przeprowadził komisja, która do procedury głosowania dopuściła 35 wniosków. Odrzucone wnioski dotyczyły zadań nie na majątku gminnym, co było niezgodnie z wytycznymi Sławskiego Budżetu Obywatelskiego. W trakcie oceny formalnej dwóch wnioskodawców (z tej samej miejscowości i z takim samym projektem) złożyło uzupełnienie do swoich wniosków wycofując jeden z nich. Tym samym do głosowania, ostatecznie zostało zgłoszonych 34 wniosków, na łączna wartość 1,9 mln zł.
Głosowanie nad wnioskami odbywało się w okresie od 19 września do 3 października. Poruszenie w gminie, aktywna postawa liderów projektów, różne strategie przekonywania społeczności lokalnej oraz bezpośredni kontakt z mieszkańcami zaowocował złożeniem ponad 7,9 tys. kart do głosowania, z których jedynie 129 było nieważnych. Tak duże zainteresowanie budżetem obywatelskim zaskoczyło również inicjatorów pomysłu. Gmina Sława liczy 12,5 tys. stałych mieszkańców. Należy również dodać, że w regulaminie Sławskiego Budżetu Obywatelskiego był zapis, że głosować może każdy zamieszkujący gminę Sława. Sława jest miejscowością turystyczną, w której w okresie wakacyjnym zamieszkuje ponad 15 tys. mieszkańców. Okres kampanii promocyjnej budżetu obywatelskiego wypadł w tym okresie. Również pozostałe czynności nałożyły się w okresie gdy wielu „letniskowiczów” przebywało w swoich domach. Stąd też można było oczekiwać, że miejscowości turystyczne będą miały przewagę nad innymi miejscowościami, pozbawionymi czasowych mieszkańców. Wyniki głosowania w części potwierdziły te oczekiwania.

Najwięcej głosów w pierwszym Sławskim Budżecie Obywatelskim zebrała miejscowość Radzyń. Miejscowość ta, licząca 483 stałych mieszkańców zebrała łącznie 660 głosów (w tym 16 nieważnych). Oznaczać to może, że wszyscy stali mieszkańcy miejscowości zagłosowali na projekt oraz liczna grupa osób niezamieszkujących w Radzyniu. Analizując strukturę głosujących na projekt radzyński można zauważyć, że tylko 115 głosów było spoza Radzynia, co dalej pozostawia liczbę 529 głosów Radzynian. Znajomość topografii miejscowości Radzyń oraz tereny i zabudowania letniskowe, dochodzi się do wniosku, że duża część głosujących właśnie zamieszkiwała domy letniskowe. Przeprowadzony wywiad z liderem projektu radzyńskiego potwierdził te przypuszczenia. Liderem projektu był Sołtys miejscowości, który ideę budżetu obywatelskiego doskonale zrozumiał. Żadne zapisy regulaminowe nie ograniczały kręgu osób dopuszczonych do głosowania. Pomimo, że w założeniach Sławskiego Budżetu Obywatelskiego osobą uprawnioną był mieszkaniec zameldowany w gminie Sława, to jednak na etapie uchwały Rady Miejskiej nadzór wojewody uchylił ten zapis, sugerując że formuła dopuszczalną jest zapis dotyczący zamieszkiwania na danym terenie. Również nadzór wojewody uchylił możliwość weryfikacji głosujących zakazując wpisywania numeru PESEL lub dowodu osobistego na karcie do głosowania. To otworzyło możliwość zbierania kart do głosowania od każdego, kto mógł tylko wskazać adres zamieszkiwania w danej miejscowości na terenie gminy Sława.

Podsumowanie wszystkich kart do głosowania pozwoliło zbudować listę projektów od największej liczby głosów (tj. wskazany Radzyń) do najmniejszej liczby głosów (0 głosów). Może to się wydawać dziwne ale faktycznie projekt, który miał swojego lidera oraz 10 podpisów osób wnioskujących w ostatecznym głosowaniu otrzymał 0 głosów.

Projekt Radzynia (644 głosy) dotyczył budowy placu integracyjnego, z siłownią napowietrzną i placem zabaw dla dzieci. Projekt ten miałby być zlokalizowany w centralnej części miejscowości, obok świetlicy wiejskiej i placu piknikowego.

Czynniki masowej mobilizacji

Do realizacji w 2017 roku zostało wybranych 6 projektów. Zasady wyboru projektów przewidywały wybór projektów o największej liczbie głosów, aż do wyczerpania środków przeznaczonych na ten cel. Ponieważ 5 pierwszych projektów wyczerpało pulę 388 155,65 zł, to pozostałe 11 844,45 zł było do wykorzystania na pierwszy projekt, którego wartość mieściłaby się w tej puli. Stąd też projekt, który uzyskał jedynie 108 głosów, i był sklasyfikowany na 23 miejscu na wartość 6 000 zł otrzymał również finansowanie.

Projekty wybrane do realizacji dotyczyły głównie budowy placów integracyjnych (Radzyń, Sława, Stare Strącze i Krążkowo). Jeden projekt dotyczył budowy oświetlenia ulicznego (Sława), a najmniejszy dotyczył zakupu wyposażenia remizy OSP w miejscowości Przybyszów. Szczególną uwagę należy zwrócić na projekt oświetlenia ulicznego. Zaangażowanie wnioskodawcy, a zarazem lidera projektu, zmobilizowało szeroką rzeszą mieszkańców na rzecz zebrania jak największej liczby głosów. Na projekt zagłosowało łącznie 555 osób. Nie byłoby w tym nic dziwnego gdyby nie fakt, że projekt jest do realizacji na nowym osiedlu mieszkaniowym, na którym jest wybudowanych 14 domów. O ile w przypadku Radzynia, mieszkańcy czasowa zamieszkujący w Radzyniu – „letniskowicze”, są „żywo” zainteresowani placem spotkań w miejscowości turystycznej, o tyle w przypadku wspomnianego oświetlenia, na ten projekt z pewnością głosowały osoby nie będące w żaden sposób beneficjentami tego zadania. Projekt jest realizowany na obrzeżach granicy miasta, w części nie turystycznej i faktycznie słabo zamieszkałej. Z wywiadu przeprowadzonego z liderem projektu można wnioskować, że nie tyle elementy atrakcyjności projektu zadecydowały o zebraniu tak dużej liczby głosów, ile uwarunkowania towarzysko-koleżeńskie. To poprzez znajomych, znajomych znajomych itd. zbudowano sieć aktywnych, młodych ludzi, którzy wypatrzyli możliwość pomocy koledze i pozyskania dość dużego finansowania projektu (97,8 tys. zł). Ten projekt potwierdza nasze wcześniejsze spostrzeżenie, że w budżecie obywatelskim duże znaczenie ma fakt masowej mobilizacji lokalnej.

Analizując czynniki masowej mobilizacji należy zwrócić uwagę na występowanie kilku zmiennych, które zadecydowały o „sukcesie” projektu rys. 3.
Zmienną w przypadku Radzynia jest z pewnością liczebność miejscowości turystycznej. Ten fakt daje większą szansę dotarcia do dużej grupy mieszkańców, którzy są zainteresowani wzrostem atrakcyjności miejscowości, w której wypoczywają. Drugą zmienną mogą być powiązania koleżeńsko-towarzyskie. Przykład oświetlenia osiedla w Sławie i mocne zaangażowanie lidera, poprzez swoją znajomość i popularność wśród rówieśników zaowocowało tak wysokim poparciem dla projektu.

Kolejną zmienną może być wysoki charakter użytkowy projektu. Projekt, który został sklasyfikowany na 2 miejscu (600 głosów) dotyczy budowy siłowni plenerowej w centrum Sławy, w otoczeniu obiektów sportowych i rekreacyjnych. Na wskazany charakter użytkowy projektu zwróciła uwagę jego liderka. Ten projekt jest projektem połączonym z innym projektem (na etapie oceny formalnej). Dwóch liderów projektów doszło do wniosku, że budowa siłowni plenerowej w miejscu wskazanym przez wybranego wnioskodawcę ma większe szanse na zagłosowanie. Liderka projektu proponując połączenie projektów podkreśliła, że nie zmieniając funkcji (siłownie dla dorosłych) warto zlokalizować go w otoczeniu obiektów o podobnym przeznaczeniu. Zlokalizowanie tego obiektu w bezpośrednim otoczeniu placu zabaw dla dzieci, w części ogrodzonych obiektów oświatowych daje możliwość bezpiecznego korzystania i bieżące monitorowanie jego zużycia. Należy dodać, co nie zostało wcześniej wspomniane, że projekt siłowni plenerowej był pomysłem członków Akademii Dorosłego Człowieka (osoby 55 +). Dlatego też, lokalizacja tych obiektów z placami zabaw dla małych dzieci ma swoje podwójne funkcje: aktywność dorosłych oraz opieka i kontrola nad dziećmi (wnuki, prawnuki). Kolejną zmienną może być, co wydawało się oczywiste, integracja środowiska lokalnego. Projekt 3 (562 głosy) i 5 (540 głosów) to typowe projekty środowisk wiejskich, w których największe znaczenie miało zbudowanie miejsca spotkań dla całej społeczności wiejskiej. Zarówno w Starym Strączu jak i w Krążkowie powstaną miejsca przyjazne rodzinom. W intencji autorów projektów będą to miejsca w centrum wioski, które zmienią wizerunek dotychczasowych miejsc spotkań i integracji mieszkańców. W szczególności projekt „Wesoła zagroda” w Krążkowie ma na celu zagospodarowanie miejsca spotkań i zabaw wiejskich wyposażając je w siłownię, boisko i plac zabaw dla społeczności wiejskiej. Obie miejscowości nie są miejscowościami turystycznymi, leżą wzdłuż uczęszczanych dróg wojewódzkich i powiatowych gdzie bezpieczeństwo osób bawiących się podczas imprez plenerowych staje się najważniejsze. Te dwa projekty są przykładem mobilizacji odgórnej mieszkańców, w której duże znaczenie miało spotkanie wiejskie i faktyczne przekonanie do inicjatywy, która może poprawić wizerunek miejscowości.

W przypadku projektu w Starym Strączu należy wspomnieć o zastosowaniu socjotechniki w promocji projektu. W tym przypadku do zbierania głosów na projekt została zaangażowana młodzież wiejska. Uczniowie wiejskiej szkoły podstawowej zostali przygotowani do promocji projektu oraz zostali wyposażeniu w ulotki informacyjne o projekcie. Aktywne zbieranie podpisów przez młodzież, chodzenie „od drzwi do drzwi” i przekonywanie o pożyteczności tego projektu dla integracji środowiska wiejskiego dało wynik 570 głosów, który umieścił projekt na 3 miejscu. Należy jednak dodać, że miejscowość Stare Strącze jest najbardziej liczebnym sołectwem (mieszkańców stałych jest ponad 1300 osób, a miejscowość liczy ponad 3 km długości). Pomimo tego, sukcesem dla miejscowości jest „wygranie” przedsięwzięcia, które będzie zlokalizowane w centralnej części miejscowości, stając się „symbolem pojednania” mieszkańców części wschodniej i zachodniej, którzy od wielu lat byli silnie podzieleni.

Ostatnią zmienną decydującą o zakwalifikowaniu projektu do dofinansowania jest jego „niskobudżetowy” charakter. Projekt, który jest szacowany na 6 tys. zł został wybrany do dofinansowania, tylko dlatego że był niskiej wartości. Miejscowość, która promowała ten projekt jest średnio liczną miejscowością (428 mieszkańców). Z miejscowości tej wpłynęły dwa wnioski: na kwotę 78.500 zł (altana integracyjna) oraz na 6.000 zł (wyposażenie świetlicy przy remizie OSP). W okresie głosowania mieszkańcy oddali swój głos na mniejszy projekt (108 głosów, przy 2 głosach na drugi projekt). I taka decyzja faktycznie opłaciła się. Projekt na większą kwotę, przy łącznej liczbie oddanych w miejscowości głosów, nie miałby szans na dofinansowanie.